Moje podróże literackie (4)

Leszek Żuliński

Mój Wiedeń

Wiedeń zajął w moim życiu spore i osobne miejsce. Jeździłem tam wielokrotnie – autem, pociągiem, samolotem... I te wyjazdy zawsze łączyły się z Adamem Zielińskim...

     Ale zacznijmy od początku... To był rok 1995. Prowadziłem w „Wiadomościach Kulturalnych” Krzysztofa Teodora Toeplitza dział literacki. Któregoś dnia nieżyjący już prozaik Adam Hollanek przyprowadził do redakcji na ul. Brzozowej zacnego dżentelmena, swego przyjaciela z lat krakowskich, właśnie Adama Zielińskiego... Tak to się zaczęło...

     Kim był Adam Zieliński? Powstały o nim całe monografie, nie sposób to wszystko tu opowiedzieć, przytoczę więc tylko swój artykulik z warszawskiego „Przeglądu”, który opublikowałem zaraz po śmierci Zielińskiego. Oto on: „26 czerwca 2010 roku w Wiedniu zmarł Adam Zieliński – biznesmen, podróżnik, pisarz (...). Urodził się w 1929 roku w Drohobyczu, wychował w Stryju, cudem ocalał z rzeźni Holocaustu; po wojnie znalazł się w Krakowie i podjął pracę w radiu, kończąc studia dziennikarskie także w Warszawie (potem jeszcze uzyskał doktorat w dziedzinie politologii na uniwersytecie filadelfijskim). W 1957 roku wraz z rodziną wyemigrował do Austrii, gdzie po kilku latach rozwinął działalność biznesową. Sprowadzał, głównie z Azji, towary na rynek europejski, w późniejszym okresie jego firma zadomowiła się także na Bałkanach. Na początku lat 90. chwycił za pióro – pisanie od dawna było jego marzeniem... I posypały się książki... Najważniejsze z nich to „Garbaty świat”, „Cichy Dunaj”, „Niedaleko Wiednia”, „Powrót”, „Kanalia”, „Nad Wisłą”, „Wiedeńczycy”... Szybko pojawiały się także na rynku polskim, były tłumaczone na niemiecki (niektóre z nich w tym języku powstawały), angielski, ukraiński oraz na kilka języków azjatyckich... Ukazywały się także wywiady książkowe z Adamem oraz monografie krytycznoliterackie mu poświęcone. Cały dorobek Zielińskiego to kilkanaście książek oraz niezliczona masa publikacji prasowych i wystąpień medialnych. W archiwach telewizji publicznej znajduje się kilka reportaży i filmów, których jest bohaterem.

     Zieliński był „rasowym prozaikiem” swojej epoki. Trzy główne tematy opanowały tę prozę: Holocaust, totalitaryzm i „wątek kresowy”. Tak, Kresom poświęcił wiele swej pamięci i czułości. Pisał o nich jak o Atlantydzie, z traumą, lecz także z najpiękniejszymi emocjami i „powidokami”. Totalitaryzm analizował i „ścigał” w jego wersji stalinowskiej, faszystowskiej, bałkańskiej i azjatyckiej – miał, dzięki swoim podróżom, niezrównaną, autopsyjną wiedzę na temat historii XX wieku i umiał z niej wysnuwać syntetyczne wnioski. Czasami w swoich opowiadaniach (był także świetnym nowelistą) tworzył majstersztyki prozy (np. opowiadanie „Hołobutów” lub „Jan, dawniej Jossele”) zaangażowanej w tzw. moralny osąd świata i historii. Z jego morałów i „nauk” najbardziej chyba emanuje wołanie o tolerancję.

     Był „królem życia” – towarzyski, wesoły, dowcipny, przyjazny ludziom... Klasyczny typ hedonisty – jednak w odmianie intelektualnej – i liberała. Smakosz (i kolekcjoner) sztuki, meloman, astronom-amator, biesiadnik, zagorzały dyskutant i... społecznik. Obywatel świata, kochający najbardziej Kraków i Wiedeń. Przyjaciel lub znajomy wielu wysoko postawionych osób. Energetyczny kolega wielu z nas, których inspirował swoimi pomysłami i zapałem. Wielu ludziom pomógł w ich trudnych sprawach; był hojnym donatorem na rzecz wielu instytucji, np. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tak, Adam Zieliński to była POSTAĆ!

     Jego życie, zakorzenione w wojennej traumie, potoczyło się pogodnie i twórczo. Był człowiekiem sukcesu, który jednak nigdy nie zapomniał zbrodni, biedzie, parszywości losu i świata. To czyniło go nietuzinkowym; kimś, komu udało się „wygrać”, także w sensie duchowym...”

*

     ...a więc Hollanek przyprowadził do mnie Zielińskiego w momencie, gdy ten przeobrażał się z aktywnego biznesmena w emeryta i pisarza. W kilka miesięcy potem pojechałem pierwszy raz w życiu do Wiednia robić z nim spory wywiad prasowy. Ta znajomość szybko zamieniła się w przyjaźń, a moje wizyty prywatne w Wiedniu stawały się coraz częstsze.

     Adama hołubiło środowisko krakowskie. Ja coraz częściej prowadziłem tu i w wielu miejscach Polski jego spotkania autorskie, zamieszczałem w prasie recenzje z jego kolejnych książek, napisałem o nim kilka szkiców krytycznych, wydałem dwa wywiady-rzeki, nad którymi obaj długo pracowaliśmy... Stałem się jego „nadwornym krytykiem”, do czego nie wstydzę się przyznać, bowiem stała za tym nasza prawdziwa przyjaźń i moja szczera adoracja do tego, jaki był, co robił i co pisał.

     Miał w Polsce wielu znajomych i przyjaciół, m.in. Krzysztofa T. Toeplitza, prof. Aleksandra Krawczuka, Juliana Kawalca, Sławomira Mrożka (Mrożek był świadkiem na ślubie Zielińskich – jeszcze w „latach krakowskich”), prof. Franciszka Ziejkę – rektora UJ, malarza Janusza Trzebiatowskiego i wielu, wielu innych. Dzięki Adamowi miałem okazję poznać Szymona Wiesenthala i przeprowadzić w Wiedniu wywiad z Ewą Lipską, która wtedy była szefową Instytutu Polskiego nad Dunajem.

     Wiedeń – to dla mnie Adam Zieliński. Prowadzał mnie tam „za rękę” – do opery, do teatrów, do Hofburga, na Prater, do pałacu Schönbrunn, do kawiarni Sachera, Havelki, Demela... Sam też – rzecz jasna – zdzierałem buty, biegając po muzeach i galeriach (zwłaszcza ulubiłem sobie Belveder i Albertinę), w których szczególnie rozkochałem się w Klimcie, Schielem, Kokoschce, Musze, ale miałem też okazję podziwiać wielkie wystawy obrazów Dürera czy van Gogha.

     Bywałem w wiedeńskiej filharmonii... Kiedy tam wejdziecie, zwróćcie uwagę na białą, marmurową tablicę wiszącą po prawej stronie hallu. Na niej nazwiska dobroczyńców tej filharmonii, m.in. Bernsteina, Karajana i ...Adama Zielińskiego, który w latach 70. sprowadził po raz pierwszy filharmoników wiedeńskich do Chin.

     Z biegiem czasu czułem się w Wiedniu coraz bardziej samodzielny. Zapuszczałem się w głąb miasta, poza ring, pijałem sobie winko na Girinzingu, spacerowałem po Wienerwaldzie, wjeżdżałem na wzgórze Kahlenberg, by z góry oglądać panoramę miasta i tę połać w dole, na jaką patrzył król Sobieski podczas sławnej bitwy z Turkami.

     W roku 2009 towarzyszyłem Adamowi podczas jego wyjazdu na uniwersytet w Drohobyczu, gdzie dostawał doktorat honoris causa. Tam zwiedziłem wszelkie ślady po Brunonie Schulzu (poznałem nawet dawnego ucznia Schulza, muzyka, pana Alfreda Schreyera), stałem w tym miejscu, gdzie autora „Sklepów cynamonowych” zastrzelił hitlerowiec Hauptmann. Byliśmy wtedy także w Truskawcu, dokąd przed wojną na wakacje jeździła moja mama, we Lwowie, gdzie na Łyczakowskim leży mój dziadek i w Stryju, w którym się Adam wychował. Ten Stryj był przejmujący – pojechaliśmy do pobliskiego Hołobutowa, gdzie zginął mecenas Karol Zieliński, ojciec Adama; bardzo przejąłem się także faktem, że tuż obok przedwojennej, zachowanej kamienicy Zielińskich był dom Starków, gdzie urodził się i wychował Pesach Stark, znany potem jako Julian Stryjkowski. Starszy od Adama, lecz zapewne mijali się tam na wspólnej ulicy lub widywali w żydowskich sklepikach.

     Może ten Wiedeń Adama, a potem już całkiem i mój, był powodem mego zakochania w secesji? W miastach „galicyjskich” czuję się najlepiej i miewam tam rozmaite déjà vu, które mi trudno zdefiniować.

     Byłem także dopuszczony do pewnych „tajemnic” Adama – znałem kolekcję jego obrazów i trzymaną w skarbcu kolekcję starej sztuki chińskiej, którą gromadził latami, odbywając ponad 140 podroży na Daleki Wschód, także w latach „rewolucji kulturalnej”, kiedy to Chińczycy łatwo pozbywali się własnych skarbów.

*

     Wiedeń był wielokrotnie dla mnie inspiracją poetycką. Pojawił się w wielu moich wierszach, jak np. w tym, zatytułowanym „Te straszne noce”:

     W jednym z wywiadów z Adamem Zielińskim ostatnie pytanie, jakie mu zadałem, brzmiało: Jak podsumowałbyś swoje życie? Odpowiedział: Szalom! Szalom tym wszystkim, którzy nic złego nie życzą innym.